Zasadniczym dokumentem określającym prawa i obowiązki strażników miejskich jest ustawa o strażach gminnych z 1997 roku z późniejszymi zmianami.

W artykule pierwszym mówi ona, że straż gminna /miejska/ jest formacją umundurowaną. Oznacza to, że strażnik czynności służbowe może wykonywać tylko i wyłącznie będąc umundurowany zgodnie z obowiązującymi przepisami. Obowiązek ten podkreśla dodatkowo art. 21 pkt. 1 ustawy. Nie wchodzą zatem w grę, żadne działania operacyjne - "po cywilnemu, na legitymację". Tylko umundurowany strażnik ma zapewnioną ochronę prawną przysługującą funkcjonariuszom publicznym. Punkt drugi tego artykułu podkreśla służebną rolę straży wobec społeczności lokalnej i zobowiązuje strażników do wykonywania zadań z poszanowaniem godności i prawa obywatela, a zatem z należytą kulturą, szacunkiem i powagą. Naruszenie czyjejś godności jest przestępstwem znieważenia.

Artykuł 10a ustawy pozwala straży gminnej przetwarzać dane osobowe bez wiedzy i zgody osoby ale tylko i wyłącznie w związku z realizacją ustawowych zadań. Zatem nie wolno strażnikowi zbierać danych "dla własnego widzimisie", " w celu zaspokojenia swojej lub cudzej ciekawości", "z chęci udzielenia pomocy ". Informacje te mogą być uzyskiwane w toku czynności prowadzonych w sprawach o wykroczenia oraz z rejestrów, ewidencji i zbiorów, do których straż posiada dostęp. Ustawodawca nie dopuszcza zatem plotek, "poufnych źródeł informacji" czy pracy operacyjnej . Wyłączone zostały z kręgu zainteresowań straży miejskiej dane drażliwe takie jak: pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub filozoficzne, przynależność wyznaniowa, partyjna lub związkowa, dane o stanie zdrowia, kodzie genetycznym, nałogach, życiu seksualnym. Katalog ten ma charakter zamknięty, co oznacza, że wszystkie inne dane mogą podlegać przetwarzaniu. Podstawowe zadania straży określone zostały w art. 11 ust. 1 ustawy.

Niewątpliwie największy zakres znaczeniowy ma tu ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych. Pod pojęciem miejsca publicznego należy rozumieć każdą przestrzeń ogólnodostępną dla społeczeństwa. Może ona mieć charakter handlowy, biurowy, kulturalny, historyczny, oświatowy, religijny, rządowy, rozrywkowy czy też wypoczynkowy. Mogą to być drogi publiczne i wodne, obiekty łączności i sygnalizacji, urządzenia i infrastruktura transportu publicznego, urzędy administracji, budynki sądów, prokuratury, służby zdrowia, oświaty, obiekty sportowe, placówki opiekuńczo-wychowawcze, place zabaw, plaże. Nie jest zatem rolą straży miejskiej zapewnienie ładu, porządku i bezpieczeństwa na terenach prywatnych, w domach, imprezach zamkniętych, chyba, że naruszane są obowiązujące na zewnątrz nakazy lub zakazy prawne lub podjęte działania związane byłyby ze stanem wyższej konieczności.